خصال به معناي دسته بندي احاديث مختلف بر مبناي عدد است و شيخ صدوق(ره)كتابي را با عنوان خصال جمع آوري نموده كه طبق طبقه بندي عددي احاديث ائمه اطهار (ع) را در آن جمع آوري كرده است مثلأاحاديث راتحت عنوان عدد 1-2-3و...ذكر كرده است.

در سلسله مراتب تحقيق ابتدا به جستجوي اين كتاب به شيوه هاي گوناگون در شبكه اينترنت  پرداخته كه متأسفانه در مورد اين كتاب حديثي مهم مقاله مستقلي يافت نشدو بيشتر عنوان هاي پيدا شده اين كتاب را به عنوان منبع حديثي معرفي كرده اند،در برخي ديگر از موارد يافت شده در كنار شرح مختصري از زندگي شيخ صدوق(ره)به معرفي آثار وي پرداخته اند كه به كتاب خصال نيز در بين  آثار وي اشاره كرده اند از جمله سايت ها عبارتند از:                                                                                                                                             

www.whc.ir)-(www2.iran.ir)  )   -   wiki padia.org)) و             

در سايتهاي  tv.ir)  . r eteghadat.com),(www.zohoo www.)

در مورد خصال آورده اند:(كتاب خصال كتاب حديثي عمومي است كه هدف از آن به قول خود شيخ صدوق (ره)ثبت رواياتي است كه شامل اعداد و شمارش كردارها ي نيك و بد مي باشد.)

در سايت (www.bashgah.net)در مقاله اي با عنوان بررسي معاني الاخبار صدوق(ره)وسبك نگارش وي از (دكتر عبد اللهي عابد)كه به بررسي سبك نگارشي مؤلف در آثارش مي پردازد در مورد خصال آورده ((خصال كتابي ديگر ي از اوست كه حاوي خصلت هايي از معصومين (ع)است و به ترتيب تعداد خصلت ها تنظيم شده است.))

در سايت (www.shakerintanslation.com))مترجم كتاب خصال صدوق (ره)عباس عزيزي به بحثي علمي در مورد اين كتاب پرداخته است.

كتابشناسي:

نام كتاب الخصال شيخ صدوق (ره)در كتب مرجع حديثي زير آمده:

1_الذريعه/آقا بزرگ تهراني/ ج7/ص 162 /باب (خ ص ا)

2-معجم مؤلفي الشيعه/ ص 247

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------

مرحله 3-معرفي كتاب الخصال

(1-3) در اين مرحله از تحقيق به معرفي نام كتاب الخصال در كتب مرجع شيعه مي پردازيم:

1-دركتاب رجال نجاشي (ابوالعباس احمد ابن علي ابن عباس النجاشي)در قسمت مربوط به محمد ابن علي ابن بابويه قمي(شيخ صدوق)نام كتاب  الخصال نيز در بين آثار شيخ بيان نموده است.ص276/چاپ مكتبة الداوري-قم

2-الذريعه/آقا بزرگ تهراني/ ج7/ص 162 /باب (خ ص ا) اين كتاب رااز شيخ صدوق با نام الخصال معرفي كرده است.

3-معجم مؤلفي الشيعه/ ص 247

4-در قسمت پيشگفتار كتاب الخصال مترجم آن آقاي صادق حسن زاده  نام  كامل كتاب را الخصال المحمودة و المذمومة معرفي نموده است.

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------

مرحله (2-2):انگيزه مؤلف:

درمقدمه كتاب الخصال ،شيخ صدوق(ره)انگيزه اش از جمع آوري اين كتاب را اينگونه بيان ميكند:

من اساتيد و پيشينيان را كه رحمت خدا بر آنان باد ديدم كه در فنون عالم كتابهايي را تأليف كرده اند ،ولي از تأليف كتابي كه مشتمل بر عددها و خصلت هاي پسنديده و نكوهيده باشد ،غفلت نموده اند و در تأليف چنين كتابي سود بسياري براي طالب علم و خواهان خير و نيكي يافتم .با قصد قربت به خداوند به تصنيف چنين كتابي پرداختم ،در حالي كه طالب پاداش خدا و خواستار رسيدن به رحمت او هستم و اميدوارم كه در آرزويي كه دارم با بزرگواري و احسان خود مرا نا اميد نكند كه او بر هر چيزي تواناست .

مرحله (3-2)موضوع كتاب:

كتاب الخصال ،كتاب حديثي است مشتمل بر عددها و خصلت هاي پسنديده و نكوهيده و شيخ صدوق (ره)در اين كتاب احاديث را به ترتيب عددي تحت عنوان ابواب يك گانه،دو گانه ،سه گانه و...(تا عدد چهل) آورده است. احاديث اين كتاب بسيار متنوع و گوناگون است و در موضوعات مختلف احاديث را جمع آوري نموده،(بيشتر احاديث كوتاه است) لذا اين كتاب مورد استفاده  خطبا در مجالس مختلف و استقبال مردم قرار گرفته است.

شيخ صدوق(ره)در الخصال مبنا را احاديث بيان شده از تمام معصومين (ع)قرار داده است.

مرحله (4-2)سال تأليف كتاب:

از سال نگارش اين كتاب اطلاع دقيقي در دسترس نيست و شيخ صدوق (ره)در مقدمه اي كه بر كتاب نوشته سال نگارش آنرا بيان نكرده است ،همچنين در كتب رجال و فهارس ديگر نيز بيان نشده است.

--------------------------------------------------------------------------------------------------------

اهميت و اعتبار كتاب :

1-     الخصال كتابي مهم است و از درجه اعتبار بالايي برخوردار بوده .علامه مجلسي (ره)در تنظيم كتاب بحارالنوار از اين كتاب بهره برده و درجلد اول بحار در قسمت معرفي كتب مورد استفاده اش نام كتاب الخصال را در ذيل كتاب هاي شيخ صدوق آورده است همچنين درفصل دوم آن كه به معرفي علائم اختصاري منابعش پراخته نام اختصاري الخصال را (ل) نهاده است و در فصل سوم در بيان وثوق كتاب هاي مورد استفاده اش در مورد الخصال مي نويسد(...وكذا كتاب الخصال عرفناه علي نسختين قديمتين كان علي إحديهما إجازه الشيخ مقداد.)

2-     مقدمه الخصال/ترجمه يعقوب جعفري/ج1/ص6

 همچنين علامه شيخ حرَ عاملي درنوشتن مجموعه پر بار وسائل الشيعه از اين كتاب استفاده كرده و نام آنرا در جلد 30 وسائل الشيعه به عنوان كتابي از شيخ صدوق در قسمت مصادر كتابي اش ذكر نموده است

نسخ خطي :

     از اين كتاب چند نسخه قديمي وجود دارد كه به معرفي آنها مي پردازيم:

1-نسخه كتابخانه مدرسه نوَاب مشهد ،تاريخ استنساخ:1026،شماره 23

2- نسخه ديگرهمان كتابخانه مقابله شده با نسخه ملا عبدالله توني ،شماره84 .

3- نسخه ديگرهمان كتابخانه ،سده 12كه در تاريخ 1120،با شماره 127/اخبار وقف شده است .

4-نسخه كتابخانه آستان قدس رضوي،شماره 2011،تاريخ استنساخ:975.

5-نسخه كتابخانه آستان قدس رضوي،شماره 1676،تاريخ استنساخ 1073.

6-نسخه كتابخانه آستان قدس رضوي،شماره 2010،تاريخ استنساخ1094.

7-دو نسخه كتابخانه آستان قدس رضوي ،شماره 569و2012،بدون تاريخ .

نسخ چاپي:

1-   انتشارات علميَه اسلاميه،تهران همراه با ترجمه سيد احمد فهري زنجاني

2-   چاپ سنگي المكتبة العلميه و مطبعه شفيعي،تهران در سال 1374 ه-ق

3-   چاپ انتشارات كتابچي تهران،ترجمه محمد باقر كمره اي كه با شرح كوتاه برخي از آيات و روايات مترجم همراه است ،در سال 1349ه-ق.

4-   الخصال محمودة المذمومة،انتشارات فكرآوران ،ترجمه صادق حسن زاده    

5-   الخصال ،انتشارات مؤسسه الاعلمي المطبوعات ،بيروت

6-   الخصال ،ترجمه يعقوب جعفري،انتشارات نسيم

سبك شناسي

كتاب با مقدمه كوتاهي از مؤلف آغاز شده و سپس روايات به ترتيب اعداد آنها در باب هاي معيني ذكر شده است .مجموعه احاديث كتاب بر اساس شمارش آقاي فهري در نسخه تصحيح شده توسط ايشان 1254روايت است،ولي بر اساس فهرست منتشر شده آستان قدس رضوي 1265روايت مستقل و 874 حديث ضمني است كه در مجموع 2139 روايت است.

سند روايات

شيخ صدوق (ره)در اين كتاب اسناد احاديث را با ذكر سند كامل آورده كه از مجموعه اين احاديث 11مورد حديث قدسي است و 419 مورد به رسول اكرم (ص)منتهي مي شود ،بقيه روايات از ساير ائمه معصوم (ص)به جز حضرت حجت(عج)نقل شده است .در اين كتاب 63 روايت از غير معصوم و 12حديث به صورت مضمره نقل شده است.بيشترين روايات از امام صادق(ع)(413)و كمترين آن از امام جواد (ع)(فقط يك روايت) است .  

بيانات مؤلف در بيش از 50 مورد به شرح برخي از روايات پرداخته و با جملات كوتاهي برخي از لغات را توضيح داده و يا درباره ي سند روايت مطلبي ذكر كرده است.

بررسي  محتوايي

محتواي كتاب آنچنان كه قبلاُ گذشت احاديث عددي در موضوعات مختلف است اگر چه مؤلف در صدد بيان احاديث نيك و بد بوده ولي ضمن اين احاديث، احاديث بسياري مربوط به احكام فقهي طهارت ،نماز ،روزه،خمس و ... و نيز روايات زيادي راجع به حوادث تاريخي انبياي گذشته مثل حضرت ايوب و يا حوادث دوران پيامبر اكرم (ص)و امام علي (ع)و رواياتي مربوط به اطعمه و اشربه و يا طعام آورده است.   احاديث اين كتاب بسيار متنوع و گوناگون است و در موضوعات مختلف احاديث را جمع آوري نموده .

تلاش هاي پيراموني

الف- ترجمه

اين كتاب بارها ترجمه شده است برخي از اين ترجمه ها عبارتند از :

1-ترجمه محمد باقر كمره اي كه همراه با متن به چاپ رسيده است .

2-ترجمه سيد احمد فهري زنجاني كه اين ترجمه نيز همراه با متن چاپ شده است .

3-ترجمه سيد علي اصفهاني (متوفاي11)كه بسياري از كتب صدوق را ترجمه كرده است.

4- ترجمه خصال صدوق ،مدرس گيلاني ،كه سازمام نتشارات جاويدان ،تهران ،آن را در سال 1362ه.شمشتمل بر 333صفحه چاپ كرده است .

ب-گزيده

نخبة الخصال كه گزينش كننده آن معلوم نيست.

2-خلاصة الخصال ،به گزينش سيد محمد موسوي ،چاپ دارالمورخ،بيروت ،لبنان،1416ه-ق.

ت-فهرست

فهرست چاپ بنيادپژوهشكد هاي اسلامي آستان قدس رضوي ،بر اساس حرف اول احاديث،1408ه-ق.

2- فهرس الاعلام من كتاب الخصال ،چاپ جماعة المدرسين ،قم،1403،توسط جواد غفاري.

3-راهنماي موضوعي خصال شيخ صدوق،علي رضا داورزني ،چاپ اهل البيت ،تهران تابستان 1386،بر اساس حروف الفبايي تنظيم شده است.

منابع و مآخذ

1-بحار الانوار/علامه مجلسي/ج1/ص209،196،181

2-الذريعه/آقا بزرگ تهراني/ج7

3-معجم مؤلفي الشيعه

4- رجال نجاشي

5-وسائل الشيعه /شيخ حرَ عاملي/ج30

6-فهرست كتب خطي كتابخانه مركزي آستان قدس رضوي/ج5

7-فرهنگ كتب حديثي شيعه /سيد محمود مدني بجستاني/ج1

8-الخصال شيخ صدوق/ترجمه يعقوب جعفري

9-خصال/ترجمه سيد محمد فهري زنجاني

10-الخصال المحمودة المذمومة/ترجمه صادق حسن زده

11-راهنماي موضوعي خصال شيخ صدوق/علي رضا داورزني

12-       دائرة المعارف بزرگ اسلامي/ج3/ص62

13-       دائرةالمعارف تشيع/ج1/ص307

14-       سايت www.iran  news paper

15-       http://www.tebyan.net/

16-       www2.iran.ir

17-       http://www.daneshnameh.roshd.ir